Seksueel plezier herontdekken: een gesprek met arts seksuoloog Sandra Dieben

Seksueel plezier binnen een relatie steeds opnieuw ontdekken kan heel belangrijk zijn. Niet omdat seks voortdurend spannend, nieuw of spectaculair moet zijn, maar omdat seksualiteit kan meegroeien met wie je bent individueel én samen. Weten wat jij zelf prettig vindt, aandacht hebben voor je eigen lichaam en verlangens en je eigen grenzen serieus nemen, zijn daarin vormen van zelfzorg. Juist vanuit die eigen verbinding met jezelf kun je je ook dieper met een ander verbinden.

Seksualiteit kan namelijk een manier zijn om elkaar opnieuw te ontmoeten: niet alleen lichamelijk, maar ook emotioneel. Door nieuwsgierig te blijven naar elkaars verlangens, grenzen en veranderingen, ontstaat ruimte voor echte intimiteit. Soms betekent dat ontdekken wat je opnieuw fijn vindt; soms juist accepteren dat iets veranderd is. Ook ontstaat seksueel plezier makkelijker wanneer je je veilig voelt om te zeggen wat je wel en niet wilt, zonder oordeel of afwijzing. Vertrouwen maakt het mogelijk om kwetsbaar te zijn, te experimenteren, te lachen, van gedachten te veranderen en eerlijk te vertellen wat je nodig hebt.

Het steeds opnieuw ontdekken van seksueel plezier betekent daarom niet per se: “Hoe houden we onze seks spannend?” Het kan ook betekenen: “Wie zijn wij nu, wat hebben we nu nodig en hoe kunnen we elkaar daarin opnieuw ontmoeten?”

Wanneer er ruimte is voor verbinding, vertrouwen, communicatie en zelfzorg, kan seks in verschillende levensfasen steeds een andere betekenis krijgen. Soms speels en avontuurlijk, soms teder en rustig, soms juist minder aanwezig; ook dat is normaal.

Misschien is het belangrijkste dus niet om het seksuele plezier steeds te vernieuwen, maar om steeds opnieuw nieuwsgierig naar elkaar en naar jezelf te blijven. 

Intimiteit kan in een lange relatie eentonig en voorspelbaar worden, juist omdat we in een relatie vaak op zoek zijn naar veiligheid en vertrouwdheid. Dat zijn belangrijke voorwaarden voor een liefdevolle relatie, maar ze kunnen soms haaks komen te staan op wat erotische spanning nodig heeft: nieuwsgierigheid, verrassing, verlangen, speelsheid en soms juist een beetje onzekerheid.

In het begin van een relatie ontstaat die spanning vaak vanzelf. Je kent elkaar nog niet helemaal, je ontdekt elkaar en er is veel nieuwsgierigheid. Na verloop van tijd wordt die ander vertrouwd. Dat geeft rust en veiligheid, maar het onbekende verdwijnt ook gedeeltelijk. Wat ooit spannend en nieuw was, kan onderdeel worden van een vast patroon.

Als een stel eenmaal een seksuele routine heeft gevonden die ‘goed genoeg’ werkt, is er bovendien niet altijd een directe aanleiding om er over te praten. 

En juist daarin zit een interessante paradox: seks kan prima functioneren, terwijl de erotische verbinding langzaam minder levendig wordt. Het gesprek over seks wordt dan vaak pas gevoerd wanneer er iets misgaat, terwijl het juist waardevol kan zijn om er ook over te praten wanneer alles ogenschijnlijk goed gaat.

Een lange relatie vraagt daarmee soms om een bewuste beweging tussen veiligheid en spanning. Je hebt de veiligheid nodig om je kwetsbaar te kunnen voelen, maar ook voldoende ruimte voor eigenheid, nieuwsgierigheid en ontdekking om verlangen te blijven voeden. Juist die balans kan ervoor zorgen dat intimiteit niet alleen vertrouwd blijft, maar ook levendig.

Er is geen vast aantal jaren waarna de dynamiek van intimiteit binnen een relatie verandert. Intimiteit beweegt meestal mee met de levensfase van een stel. Wel zijn er herkenbare overgangsmomenten waarop de verhouding tussen verliefdheid, seksualiteit, emotionele verbondenheid, nabijheid en autonomie vaak verandert.

Veranderingen per levensfase:

In de eerste fase staat vaak de verliefdheid centraal. Partners ervaren veel aantrekkingskracht, behoefte aan nabijheid en seksuele spanning. De ander krijgt relatief veel aandacht en de relatie kan als vanzelfsprekend intens voelen. Na gemiddeld één à twee jaar neemt de heftige verliefdheid bij veel stellen af. Dit hoeft geen verlies van liefde te betekenen: de relatie kan zich ontwikkelen naar meer hechting, vertrouwdheid en een bewuste vorm van intimiteit.

Samenwonen brengt een nieuwe dynamiek. De partner is niet langer alleen degene met wie je mooie momenten deelt, maar ook degene met wie je dagelijkse verantwoordelijkheden, huishoudelijke taken, financiën en minder aantrekkelijke kanten van het leven deelt. Juist daardoor kan de seksuele spanning veranderen: vertrouwdheid en veiligheid nemen toe, terwijl nieuwheid en spanning soms afnemen. Intimiteit vraagt vanaf deze fase vaker om bewust ruimte maken voor elkaar.

De komst van kinderen is een van de grootste veranderingen in de intimiteit. Slaaptekort, minder privacy, zorgtaken en veranderende prioriteiten kunnen ervoor zorgen dat seksualiteit en partnergerichte aandacht tijdelijk naar de achtergrond verdwijnen. Tegelijkertijd kan een diepere vorm van verbondenheid ontstaan. Bij een samengesteld gezin kan dit proces anders verlopen, omdat partners naast hun eigen relatie ook te maken hebben met eerdere gezinsgeschiedenissen, loyaliteiten en verschillende opvoedingsrollen.

Wanneer kinderen zelfstandiger worden en uiteindelijk het huis verlaten, ontstaat er opnieuw ruimte voor de partnerrelatie. Dit kan een herontdekking van intimiteit betekenen: meer tijd, privacy en vrijheid. Maar het kan ook confronterend zijn wanneer partners jarenlang vooral als ouders hebben gefunctioneerd. De vraag kan dan ontstaan: wie zijn wij eigenlijk nog als partners, los van onze rol als ouders?

Pensionering verandert opnieuw de dagelijkse verhouding. Partners brengen veel meer tijd met elkaar door en verliezen een belangrijke bron van individuele structuur en identiteit. Dat kan de intimiteit verdiepen, maar ook spanningen zichtbaar maken die eerder door werk en andere bezigheden werden gemaskeerd. Seksualiteit kan veranderen door leeftijd en lichamelijke veranderingen, maar intimiteit hoeft daarmee zeker niet minder te worden. Affectie, aanraking, sensualiteit, humor, emotionele nabijheid en seksualiteit kunnen allemaal nieuwe vormen aannemen.

Een langdurige relatie hoeft dus niet minder intiem te worden; de vorm van intimiteit verandert. Juist stellen die zich telkens opnieuw aanpassen aan de nieuwe levensfase, blijken vaak een duurzame emotionele en lichamelijke verbondenheid te kunnen behouden.

Ja, dat klopt voor een belangrijk deel. Veel stellen houden nog steeds van elkaar, maar zijn zo druk met werk, kinderen, huishouden, sociale verplichtingen en alles wat het moderne leven vraagt, dat ze elkaar nauwelijks nog bewust ontmoeten. Het probleem is dan niet een gebrek aan liefde, maar een gebrek aan tijd, aandacht en ruimte voor de relatie.

Daarbij spelen perfectionisme en hoge verwachtingen van het leven een belangrijke rol. We willen een goede ouder zijn, succesvol werken, gezond leven, een leuk sociaal leven hebben, het huis op orde houden én ook nog een goede partner zijn. Daardoor wordt de relatie soms iets wat erbij moet, in plaats van iets waar je bewust voor blijft kiezen.

Dat zie je ook terug in seksualiteit. Wanneer je elkaar weinig spreekt, weinig aanraakt en vooral bezig bent met praktische zaken, verdwijnt seks gemakkelijk naar de achtergrond. En juist belonende seks seks die plezier, ontspanning, verbinding en bevestiging geeft kan moeilijk ontstaan wanneer je voortdurend moe en gestrest bent. Het is lastig om verlangen te voelen wanneer je hoofd nog vol zit met alles wat morgen moet gebeuren.

Liefde kan dus heel goed aanwezig zijn, terwijl intimiteit toch langzaam verdwijnt.

Onderzoek (van Cindy Meston) laat inderdaad zien dat er verschillen zijn in seksueel verlangen en ook in de redenen waarom mensen seks willen. Maar het beeld dat vrouwen simpelweg “minder aan intimiteit denken” dan mannen, is te kort door de bocht.

Vrouwen blijken seks om veel verschillende redenen te kunnen willen: niet alleen vanwege lichamelijk verlangen, maar ook vanwege intimiteit, emotionele verbondenheid, liefde, zich begeerd voelen, plezier en relatiebevestiging. Mannen blijken gemiddeld vaker te verlangen naar seksuele ontlading en orgasme.

Dat betekent echter niet dat vrouwen minder behoefte hebben aan intimiteit. Het kan ook betekenen dat verlangen bij vrouwen vaker verweven is met de kwaliteit van de relatie en de omstandigheden waarin seks plaatsvindt. 

Daarom ben ik van mening dat vrouwen niet noodzakelijk minder aan intimiteit denken; ze kunnen intimiteit en seks anders ervaren en anders met hun relatiecontext verbinden.

Ik zou tegen haar zeggen: verlies van verlangen betekent niet automatisch dat je verlangen voorgoed verdwenen is. Het kan zijn dat je vooral gewend bent geraakt om verlangen te zien als iets wat spontaan moet ontstaan. Zin en verlangen zijn namelijk het begin van seksuele opwinding en dat kan juist tijdens een positieve ervaring ontstaan. Je hoeft dus niet eerst zin te hebben om te beginnen met intimiteit. Een aanraking, een kus, aandacht, ontspanning of seksuele prikkels kunnen ervoor zorgen dat je lichaam en brein langzaam reageren. Vanuit die beginnende opwinding kan vervolgens meer verlangen ontstaan. Daarvoor zijn wel voldoende prikkels én de juiste context nodig. Als je uitgeput bent, voortdurend aan het zorgen bent, stress ervaart, je lichaam niet prettig voelt of je je emotioneel niet verbonden voelt met je partner, kan het seksuele systeem als het ware weinig reden krijgen om aan te slaan. Dat betekent niet dat het kapot is. Seksueel verlangen is geen vaste eigenschap die je voor altijd hebt of verliest; het is een systeem dat beïnvloed wordt door lichaam, brein, relatie, prikkels en context.

Vaak werkt het goed om een gesprek klein te beginnen en vanuit de ik-persoon te spreken. Bijvoorbeeld: “Ik merk dat ik nieuwsgierig ben naar…”, “Ik zou het leuk vinden om eens…” of “Ik merk dat deze gedachte me opwindt.” Je vertelt daarmee iets over jezelf, zonder dat je partner meteen het gevoel krijgt dat hij of zij iets moet veranderen. 

Daarbij helpt het om nieuwsgierig te zijn naar elkaars verlangens. Een gesprek over seks hoeft niet meteen tot een besluit of actie te leiden. 

Belangrijk is ook het verschil tussen een fantasie en een verlangen. Een fantasie is iets waar je opgewonden van kunt raken wanneer je eraan denkt of er samen over praat; dat betekent niet automatisch dat je het ook in werkelijkheid wilt uitvoeren. Een verlangen is iets waarvan je zegt: dit zou ik daadwerkelijk willen beleven. Die twee mogen naast elkaar bestaan.

Het doel is niet om alle verschillen in verlangen naar seksuele frequentie of -repertoire weg te krijgen. Het gaat erom dat je samen ontdekt waar jullie overlap zit.

Zo blijft een gesprek over seks een uitnodiging in plaats van een onderhandeling. En juist die ruimte dat je iets mag vertellen zonder dat de ander het meteen hoeft te doen kan de nieuwsgierigheid en intimiteit groter maken.

Mijn belangrijkste advies bij het herontdekken van intimiteit is: begin bij jezelf. Onderzoek eerst waar je van hebt genoten, waar je verlangens níét liggen en waar je nieuwsgierig naar bent. En houd het klein; seksualiteit hoeft geen uitgebreid menu te zijn, maar zie het als een seksueel buffet: je kunt beginnen met een amuse, een voorgerecht of een aperitief. Misschien ontdek je iets wat naar meer smaakt, misschien laat je iets liggen. Er zijn tussengerechten, hoofdgerechten, een kaasplankje en een dessert, maar ook frisdranken, wijn of warme dranken. Je hoeft niet alles te nemen om een goede maaltijd te hebben. Misschien is een bepaalde aanraking al fijn, of samen douchen, langer zoenen, elkaar masseren, fantasieën delen of juist alleen maar meer tijd nemen. Kleine ervaringen kunnen helpen om opnieuw te ontdekken wat je lichaam en je verlangen prettig vinden. Daarbij vind ik gelijkwaardigheid en wederkerigheid heel belangrijk. Beide partners mogen verlangen, grenzen aangeven, nieuwsgierig zijn en ook ergens níét aan mee willen doen. Alles kan bespreekbaar zijn zolang er consent is vrijwillige en wederzijdse instemming maar niets hoeft. Want uiteindelijk geldt: jouw seks is van jou!